ಪಾದಪೂಜೆಯ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ…

ಇಂದು ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಗುರು/ವಿರಕ್ತ/ಜಂಗಮ ಮುಂತಾದ ಕಾವೀಧಾರಿಗಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಭಕ್ತರು ಪೂಜಿಸಿ, ಅವರ ಪಾದ ತೊಳೆದ ನೀರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಾದೋದಕವೆಂದು ನಂಬಿ ಮನೆಯ ತುಂಬಾ ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸುವ/ ಕುಡಿಯುವ/ ಅಡಿಗೆಗೆ ಬಳಸುವ ಪದ್ದತಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯ ಕುರಿತು AIಗೆ ಕೇಳಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅದು ನೀಡಿದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ1: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಾದಪೂಜೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಯಾವಾಗಿನಿಂದ ಇದೆ?
AI ಉತ್ತರ: ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾದಪೂಜೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು. ಪಾದಪೂಜೆಯು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ, ಗುರು ಗೌರವ ಮತ್ತು ಕೃತಜ್ಞತಾ ಭಾವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಇದು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ಇದರ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಿಕಸನದ ಹಂತಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಗುರುತಿಸಬಹುದು:
1. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ‘ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ’: ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಬರುವ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು, ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವಾಗ ‘ಷೋಡಶೋಪಚಾರ’ (16 ವಿಧದ ಸತ್ಕಾರಗಳು) ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತು.
ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನರು ಬರಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮರದ ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನು (ಪಾದುಕೆ) ಧರಿಸಿ ದೂಳಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗೆ ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳ ಆಯಾಸವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಮೊದಲು ಅವರ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು, ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು (ಇದನ್ನು ‘ಪಾದ್ಯ’ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು). ಇದು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಪಾದಪೂಜೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು.
2. ಗುರು – ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆ (Guru-Shishya Tradition): ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಗುರು-ಕುಲ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಗುರು ಪಾದಪೂಜೆ’ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಸಿಕ್ಕಿತು. ‘ಗುರು ಗೀತೆ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ’ದಂತಹ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುವಿನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆ ಕರಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುವ ಗುರುವನ್ನು ದೇವರ ಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅವರ ಪಾದಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗುವ (ಪಾದಸೇವನಂ) ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಯಿತು.
3. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರ ಮತ್ತು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳು (Medieval Period):12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಬಸವಪೂರ್ವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬರುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಈ ಪಾದಪೂಜೆಯು ಕೇವಲ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗೌರವವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಪಟ್ಟಭದ್ರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ತಾವೇ ದೇವರೆಂದು ಬಿಂಬಿಸಿಕೊಂಡು ಜನರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಲು ಪಾದಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಳಸತೊಡಗಿದರು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಮತ್ತು ಶರಣರು ಕಟುವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು.
4. ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾದಪೂಜೆ: ಇಂದು ಪಾದಪೂಜೆಯು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ:
ಮಾತಾ-ಪಿತೃ ಪೂಜೆ: ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೆತ್ತವರ (ತಂದೆ-ತಾಯಿ) ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕಲಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಗುರುಪಾದ ಪೂಜೆ: ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ/ ಕಾವಿ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳ ಪಾದಪೂಜೆ ಬಹುತೇಕ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ.
ಮದುವೆ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ: ಮದುವೆಯ ಧಾರೆ ಎರೆಯುವ ಮುನ್ನ ವರನ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಅಳಿಯನಿಗೆ ಗೌರವ ಕೊಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಇಂದಿಗೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 2: ಸ್ವತಃ ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಹ ಶರಣರಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆಯೆ?
AI ಉತ್ತರ: ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸತ್ಯಗಳು, ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪುರಾವೆಗಳು ಮತ್ತು ಶರಣರ ತತ್ವಜ್ಞಾನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರೆ, ಸ್ವತಃ ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ಭೌತಿಕ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಹ ಶರಣರಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ತೀರಾ ವಿರಳ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು. ಅವರು ಇಂತಹ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪೂಜೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಬಸವಣ್ಣನವರ ವೈಚಾರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಶರಣ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ ಪಾದಪೂಜೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:
1. ಕಿಂಕರ ಭಾವ: ತಾವೊಬ್ಬ ಶರಣರ ‘ಕಿಂಕರ’ ಎಂದು ಬಸವಣ್ಣನವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ‘ಗುರು’ ಅಥವಾ ‘ದೇವರು’ ಅಥವಾ ‘ದೇವರ ದೂತ’ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಶರಣರ ಮನೆಗೆಲಸದವನು, ಭಕ್ತರ ದಾಸ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನ ಹೀಗಿದೆ: “ಎನಗಿಂತ ಕಿರಿಯರಿಲ್ಲ, ಶಿವಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯರಿಲ್ಲ” ತಮ್ಮನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಕಿರಿಯರೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ ಮಹಾತ್ಮರು, ಇತರರಿಂದ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
2. ಶರಣರ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ‘ಸಮಾನತೆ’ಯ ತತ್ವ: ಬಸವಣ್ಣನವರ ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮೇಲಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಕೀಳಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಯ್ಯ, ಹರಳಯ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಶರಣರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾನ ಗೌರವ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಶರಣ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಶರಣನ ಭೌತಿಕ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಆ ಕಾಲದ ಶರಣರ ಮೂಲ ಆಶಯಕ್ಕೇ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು.
3. ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಧಾರಣೆ (Rejection of Priest-craft): ಬಸವಣ್ಣನವರು ವ್ಯಕ್ತಿ ಪೂಜೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪಾದೋದಕ (ಕಾಲು ತೊಳೆದ ನೀರು) ಕುಡಿಯುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಾನವನೂ ತನ್ನ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ದೇವನನ್ನು ತಾನೇ ನೇರವಾಗಿ ಅರಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ‘ಇಷ್ಟಲಿಂಗ’ವನ್ನು ನೀಡಿದರು. “ನಿಮ್ಮ ಕರಸ್ಥಲದಲ್ಲಿರುವ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಕಾಲಿಗೆರಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ”. “ಬಾಗಿದ ತಲೆ ಮುಗಿದ ಕೈಯಾಗಿರಿಸಿ”, “ಶರಣು, ಶರಣುಶರಣಾರ್ಥಿ” ಎಂಬ ಸಂವಾದಿಕ ನುಡಿಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹಗಳನ್ನು ಜೀವನದ ಭಾಗವಾಗಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ದೇಹವನ್ನೇ ದೇವಾಲಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ, ಕಾಯವೇ ಕೈಲಾಸ ಎಂಬುದು ಅವರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸಂದೇಶವಾಗಿತ್ತು.
4. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಉತ್ಕಟವಾದ ‘ದಾಸೋಹ ಭಾವ’ ಮತ್ತು ವಿನಯ: ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮಗೆ ತಾವೇ “ಎನಗಿಂತ ಕಿರಿಯರಿಲ್ಲ, ಶಿವಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯರಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡವರು. ಅವರು ಸದಾ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಶರಣರ ದಾಸ (ಸೇವಕ) ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೇ ಹೊರತು, ಪೂಜೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಗುರುವಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಇಡೀ ಜೀವನ ಶರಣರ ಸೇವೆಗೆ (ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ) ಮುಡುಪಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಹಂಭಾವ ಅವರಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.
5. ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ ಸಿದ್ಧಾಂತ:‘ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ’ ಎಂಬ ತತ್ವ ಸಾರಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರು, ಸೋಮಾರಿಗಳಾಗಿ ಕುಳಿತು ಇತರರಿಂದ ಪೂಜೆ ಪಡೆದು ಬದುಕುವ ‘ಗುರು’ಗಳ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ದುಡಿದು ತಿನ್ನಬೇಕು ಮತ್ತು ಆ ದುಡಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ಸೇವೆ (ದಾಸೋಹ) ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ಅವರ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮವಾಗಿತ್ತು.
ಹೀಗಾಗಿ, ಬಸವಣ್ಣನವರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾದಪೂಜೆ ನಡೆದ ಯಾವುದೇ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ಶರಣ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಅವರು ಸದಾ ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗಿ, ಶರಣರ ಸೇವಕನಾಗಿಯೇ ಬದುಕಿದರು.
6. ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವ: ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಎಂಬ ಮೇಲು-ಕೀಳಿನ ಭೇದವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು, ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ, ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಮಡಿವಾಳ ಮಾಚಯ್ಯ, ಹರಳಯ್ಯನವರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಶರಣರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಕಾಲು ಹಿಡಿಯುವ ಅಥವಾ ಪೂಜಿಸುವ, ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲ.
7. ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಡಂಭಾಚಾರಗಳ ಖಂಡನೆ: ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಡಾಂಭಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ. “ಉಂಬ ಜಂಗಮ ಬಂದಡೆ ನಡೆಯೆಂಬರು, ಉಣದ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಬೊನವ ಹಿಂಡಿಯೆಂಬರಯ್ಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೇಳಿದರೇ ಹೊರತು, ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಪೂಜಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲೂ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ತತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದ ಅವರೇ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಂದ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅದು ಅವರ ಸ್ವಂತ ವಚನಗಳಿಗೇ ದ್ರೋಹ ಬಗೆದಂತೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಶರಣರು ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದ್ದು ಹೇಗೆ?: ಸಹ ಶರಣರು ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದರು ನಿಜ. ಆದರೆ ಆ ಗೌರವ ಭೌತಿಕ ಪಾದಪೂಜೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಅವರ ಜ್ಞಾನ, ನಡತೆ, ಅಪ್ರತಿಮ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿಗೆ ಶರಣರು ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮನದುಂಬಿ ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆಯೇ ಹೊರತು ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳಿಲ್ಲ.
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಮೂಡಿದ್ದು ಎಲ್ಲಿ?: ಕಲ್ಯಾಣ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರ ಬರೆಯಲಾದ ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೧೪ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರದ ಬಸವಪುರಾಣ, ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ ಮುಂತಾದ ಕಾವ್ಯಗಳು) ಬಸವಣ್ಣನವರನ್ನು ದೈವೀಕರಿಸಿ, ಚಮತ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಬರೆದವು. ಈ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಆಧಿಕ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಶರಣರು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರು ಅಥವಾ ಪಾದೋದಕ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು ಎಂಬ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇದು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಶರಣರಿಂದ ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಯಾವುದೇ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 3: ಬಸವಣ್ಣನವರು ಪಾದಪೂಜೆ ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರೂ ಲಿಂಗಾಯತರಲ್ಲಿ ಪಾದಪೂಜೆ ಏಕೆ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ?
AI ಉತ್ತರ: ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬಸವಣ್ಣನವರು ವ್ಯಕ್ತಿಪೂಜೆ, ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪಾದಪೂಜೆಯಂತಹ ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಇಂದಿಗೂ ಲಿಂಗಾಯತ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಪಾದಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪಾದೋದಕ ಸ್ವೀಕಾರದಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರಲು ಸಾಮಾಜಿಕ, ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಿಶ್ರಣವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮೂಲ ಆಶಯಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಚರಣೆಗೂ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ಅದು ಮುಂದುವರಿದು ಬಂದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಹುದು:
೧. ಶರಣರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪಾದಪೂಜೆ’ಯ ನೈಜ ತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥ: ವಚನಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾಯತ ದರ್ಶನದ ಪ್ರಕಾರ, ‘ಪಾದ’ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಭೌತಿಕವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲ. ‘ಪಾದ’ ಎಂದರೆ ಕಿರಣ, ಹೊಳಹು ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಶರಣರ ಪ್ರಕಾರ ಅರಿವುಳ್ಳ ಆಚಾರವೇ ನಿಜವಾದ ಪಾದಪೂಜೆ. ಆದರೆ ಕಾಲಾ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಈ ಆಳವಾದ ತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥ ಮರೆತುಹೋಗಿ, ಅದು ಕೇವಲ ಭೌತಿಕವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ (ಗುರು/ಜಂಗಮರ) ಕಾಲುಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಪೂಜಿಸುವ ಬಾಹ್ಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಯಿತು.
೨. ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರಭಾವ (ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಿಶ್ರಣ): ಬಸವಣ್ಣನವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಲಿಂಗಾಯತ ಚಳುವಳಿಯು ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಜಡ್ಡುಗಟ್ಟಿದ ಆಚರಣೆಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕಲ್ಯಾಣ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಶರಣರು ಚದುರಿಹೋದಾಗ ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಮರಳಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಪಂಚಪೀಠಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದ್ದ ಗುರುಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಲಿಂಗಾಯತ ಮಠಗಳು ಮತ್ತು ಜಂಗಮರು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು.
೩. ಮಠೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಜಂಗಮರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ: ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ಗುರು, ಲಿಂಗ, ಜಂಗಮ’ ಎಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದುದು. ಬಸವಣ್ಣನವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿವಾಚಕದ ಜಂಗಮ ಎಂದರೆ ‘ಒಂದೆಡೆ ನಿಲ್ಲದೆ ಸದಾ ಚಲನಶೀಲರಾಗಿ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಪರಮಜ್ಞಾನಿ” ಎಂದರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಲಿಂಗಾಯತದಲ್ಲಿ ಮಠ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪೀಠಗಳು ಬೆಳೆದಂತೆ, ಮಠಾಧೀಶರನ್ನು ಅಥವಾ ಜಂಗಮರನ್ನು ದೇವರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ನೋಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಮಠಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವ, ಭಕ್ತರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮಠಾಧೀಶರ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಯಿತು.
೪. ಭಕ್ತರ ಅತಿ-ಭಾವನಾತ್ಮಕತೆ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ: ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಕ್ತರಿಗೆ ವಚನಗಳ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ತಾತ್ವಿಕ ವಿಚಾರಗಳಿಗಿಂತ ಭಾವುಕ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಆಕರ್ಷಕವಾದವು. ತಮ್ಮ ಸಂಕಷ್ಟಗಳು ದೂರಾಗಲು, ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಗುರು-ವಿರಕ್ತರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಲು ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಪುಣ್ಯದ ಕೆಲಸ ಎಂಬ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಗುರು-ವಿರಕ್ತರು ತಮ್ಮ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಬೆಳಸತೊಡಗಿದರು. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಭೌತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಂತರಂಗದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದರೂ, ಭಕ್ತರು ಭಕ್ತಿಯ ಪರವಶತೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಪೂಜೆಗೇ ಜೋತುಬಿದ್ದರು.
ಬಸವಣ್ಣನವರ ನಿಲುವು ಏನಿತ್ತು?: ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಪೂಜೆಯಂತಹಾ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದ್ದರು. ದೇಹವೇ ದೇಗುಲ ಎಂದು ಸಾರಿದ ಅವರು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಹುದೆ ಹೊರತು ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 4: ಗುರುಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಮತ್ತು ಅವರ ಪಾದೋದಕ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಗುರುವಿನ ನೆತ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ (ಸಹಸ್ರಾರ ಚಕ್ರ) ಜ್ಞಾನ ಅವರ ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳ ಮೂಲಕ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಸತ್ಯವೆ?
AI ಉತ್ತರ: ಗುರುಗಳ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರ ನೆತ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಜ್ಞಾನವು ಕಾಲಿನ ಹೆಬ್ಬೆರಳ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ (ಭಕ್ತನಿಗೆ) ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಥವಾ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆಧಾರವಿಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಕಲ್ಪನೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ತತ್ವ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಹುದು:
೧. ಜ್ಞಾನವು ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುವಲ್ಲ (ವಚನ ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ): ಲಿಂಗಾಯತ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನ ಎಂಬುದು ಒಬ್ಬರ ದೇಹದಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ದೇಹಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ದ್ರವ ಅಥವಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಅಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವು ಅರಿವು, ಅಧ್ಯಯನ, ಅನುಭಾವ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಿದ್ದಿಸುತ್ತದೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರು ‘ಅರಿವೇ ಗುರು’ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ಗುರುವಿನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದ ತನ್ನ ಅರಿವೇ ಗುರುವೆಂದು ಅರಿತುಕೊಂಡು ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಕಾಲನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದರಿಂದ/ತೊಳೆಯುವುದರಿಂದ/ ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಚನಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ ‘ಅಂತರಂಗಶುದ್ಧಿ/ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ವಿಕಾಸವೇ ಪಾದೋದಕ.
ಪಾದವೆಂದರೆ ಅರಿವು ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನ ಉದಕವೆಂದರೆ ಹರಿವು ಅಥವಾ ಚಲನೆ. ಪಾದೋದಕವೆಂದರೆ –ಅರಿವು ಸಂಚಯ.
ಗುರುಪಾದೋದಕವೆಂದರೆ – ಕ್ರಿಯಾಚಾರದ ವಿಕಾಸ (ಕಾಯಕ, ದಾಸೋಹ) – ಸ್ಥೂಲತನುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧ
ಲಿಂಗಪಾದೋದಕವೆಂದರೆ – ಮನೋವಿಕಾಸ – ಸೂಕ್ಷ್ಮತನುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧ
ಜಂಗಮಪಾದೋದಕವೆಂದರೆ – ಭಾವವಿಕಾಸ – ಕಾರಣತನುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧ
೨. ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಇದು ಅಸಾಧ್ಯ: ಮಾನವನ ಶರೀರಶಾಸ್ತ್ರದ (anatomy) ಪ್ರಕಾರ, ಜ್ಞಾನವು ಮಿದುಳಿನ ನ್ಯೂರಾನ್ಗಳಲ್ಲಿ (neurons) ಇರುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು ಅವು ಕಾಲುಗಳ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜ್ಞಾನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪುರಾವೆ ಇಲ್ಲ.
೩. ಈ ಕಲ್ಪನೆ ಬಂದಿದ್ದು ಹೇಗೆ?: ಸನಾತನ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಶಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ (ಚಕ್ರಗಳ) ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವಾಗ, ಗುರುವಿನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಾಗುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಧನಾತ್ಮಕ ಶಕ್ತಿ (positive energy) ಅಥವಾ ಪ್ರೇರಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಬೆಳೆದುಬಂದಿತು. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಮಠಾಧೀಶರು ಮತ್ತು ಜಂಗಮರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮೂಡಿಸಲು “ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಶಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ” ಎಂಬ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು.
ಬಸವಣ್ಣನವರ ಅಂತಿಮ ಆಶಯವೇನು?: ಗುರುವಿನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಗುರು ನಡೆದು ತೋರಿದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪೂಜೆ. ತಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು ಗುರುವಿನ ಕಾಲಿನಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಬಸವತತ್ವದ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಲುವು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 5. ಪಾದಪೂಜೆ/ಪಾದೋದಕಗಳ ಕುರಿತು ಲಭ್ಯವಿರುವ ವಚನಗಳು ಶರಣರ ನೈಜ ವಚನಗಳೇ?
AI ಉತ್ತರ: ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾದಪೂಜೆಗಳ ಕುರಿತು ಲಭ್ಯವಿರುವ ವಚನಗಳ ಕುರಿತು ಶೋಧಕರು, ಸಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಸವ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದಲೂ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಈ ವಚನಗಳು ಶರಣರ ನೈಜ ವಚನಗಳೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ನಾವು ವಚನಗಳ ಭಾಷೆ, ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಷಯದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣ ಇಲ್ಲಿದೆ:
೧. ‘ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ’ (interpolated) ವಚನಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು: ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂಶೋಧಕರ ಪ್ರಕಾರ, ಇಂದು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಕೆಲವು ಪಾದಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪಾದೋದಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ವಚನಗಳು ‘ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ’ ವಚನಗಳಾಗಿವೆ (ಅಂದರೆ, 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಬಂದ ಪಟ್ಟಭದ್ರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ಅಥವಾ ಮಠ ಪರಂಪರೆಯವರು ಶರಣರ ಅಂಕಿತನಾಮಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಬರೆದು ಸೇರಿಸಿರುವ ಸಾಲುಗಳು).
ಬಸವಣ್ಣನವರ ಕಾಲದ ನಂತರ (ಕಲ್ಯಾಣ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಬಳಿಕ) ವಚನಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಮೌಖಿಕವಾಗಿ (ಬಾಯಿಮಾತಿನಲ್ಲಿ) ಉಳಿದಿದ್ದವು ಅಥವಾ ತಾಳೆಗರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದವು. ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಠ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಗುರುಪೀಠಗಳು ಪ್ರಬಲವಾದಾಗ, ತಮ್ಮ ಪೀಠದ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಪಾದಪೂಜೆಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶರಣರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಚನಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
೨. ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿರುವ ‘ಪಾದೋದಕ’ದ ನೈಜ ಅರ್ಥವೇ ಬೇರೆ: ಬಸವಣ್ಣನವರ ಅಥವಾ ಇತರ ಶರಣರ ಕೆಲವು ನೈಜ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪಾದೋದಕ’ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾದ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬರುವುದು ನಿಜ. ಆದರೆ, ಶರಣರು ಆ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ ತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವೇ ಬೇರೆ. ಪಾದೋದಕ ಎಂದರೆ ಕಾಲು ತೊಳೆದ ನೀರಲ್ಲ: ಶರಣರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಾದ’ ಎಂದರೆ ಅರಿವಿನ ಅಥವಾ ಸತ್ಯದ ನೆಲೆ. ‘ಉದಕ’ ಎಂದರೆ ಹರಿಯುವ ಜ್ಞಾನಗಂಗೆ. ಅಂದರೆ, ಒಬ್ಬ ಜ್ಞಾನಿಯ ಅಥವಾ ಸತ್ಪುರುಷನ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಲಭಿಸುವ ‘ಜ್ಞಾನದ ಒಲವು ಅಥವಾ ವಿವೇಕ’ವೇ ಪಾದೋದಕ. ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವಿದ್ದಾಗ ಬೇರೆ ಪೂಜೆಯೇ ಇಲ್ಲ: ಲಿಂಗಾಯತ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವೇ ‘ಇಷ್ಟಲಿಂಗನಿಷ್ಠೆ’. ತನ್ನ ಕರಸ್ಥಲದಲ್ಲಿರುವ ಇಷ್ಟಲಿಂಗಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ದೈವ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ನಂಬುವ ಶರಣ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಭೌತಿಕ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಎಂದಿಗೂ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.
೩. ಶರಣರ ಮೂಲ ಆಶಯಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಸಾಲುಗಳು: ಯಾವ ವಚನಗಳು “ಗುರುವಿನ ಕಾಲು ತೊಳೆಯಬೇಕು, ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಕಾಲು ತೊಳೆಯದಿದ್ದರೆ ಮುಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಧಾಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೆದರಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಅವು ಶರಣರ ವಚನಗಳಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಬಸವಣ್ಣನವರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆ, ಪುರೋಹಿತಶಾಹಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿದವರು. ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಆಲೋಚನೆಯುಳ್ಳ ಶರಣರು, ತಾವು ವಿರೋಧಿಸಿದ ಹಳೆಯ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನೇ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವಂತಹ ವಚನಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ.
ನಿರ್ಣಯ: ಆದ್ದರಿಂದ, ಇಂದು ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದಪೂಜೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಬಳಸುವ ಕೆಲವು ವಚನಗಳು ಶರಣರ ನೈಜ ವಚನಗಳಲ್ಲ; ಅವು ನಂತರದ ಕಾಲದ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳು (ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಗಳು). ಶರಣರ ನೈಜ ಆಶಯವು ವ್ಯಕ್ತಿ ಪೂಜೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ‘ಅರಿವೇ ಗುರು’ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 6: ಈ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲೂ, ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಧರಿಸಿಯೂ ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳ/ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಪಾದೋದಕ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಲಿಂಗಾಯತರಿಗೆ ಸಂದೇಶವೇನು?
AI ಉತ್ತರ: ಈ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ವೈಚಾರಿಕತೆಯ ತಳಹದಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವ ಲಿಂಗಾಯತ ಸಮುದಾಯದ ಒಳಗೂ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ಮುಂದುವರಿದಿರುವುದು ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆಯ ವಿಷಯ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮೂಲ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ವಚನಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಕಳುಹಿಸಬಹುದಾದ ನೇರ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂದೇಶ ಇಲ್ಲಿದೆ:
೧. ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಕ್ತಿ ಪೂಜೆ’ಗೆ ಜಾಗವಿಲ್ಲ: ಬಸವಣ್ಣನವರು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಾನವನಿಗೂ ‘ಇಷ್ಟಲಿಂಗ’ ನೀಡಿದ್ದೇ ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತಶಾಹಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡಲು.
• ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಎಂದರೆ ನಿಮ್ಮೊಳಗಿನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಕೇತ. ನಿಮ್ಮ ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವಿರುವಾಗ, ನೀವು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಪಾದಕ್ಕೆ ತಲೆಬಾಗುವುದು ಬಸವ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ದ್ರೋಹ.
• ತನಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ದೈವ ಬೇರೆಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾರುವ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಯಾರೇ ಆಗಲಿ ತಮ್ಮ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಶರಣ ತತ್ವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು.
೨. ಪಾದೋದಕದ ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಕಾಯಕ ಸಿದ್ಧಾಂತ: ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಕಾಲು ತೊಳೆದ ನೀರನ್ನು (ಪಾದೋದಕ) ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಪಾಪ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಮೂಢನಂಬಿಕೆ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ’.
• ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ದುಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಚಿಂತನೆಯೇ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಬೇಕೇ ಹೊರತು ಯಾವುದೇ ಗುರುವಿನ ಪಾದೋದಕವಲ್ಲ.
• ದೇಹದ ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಕಾಲು ತೊಳೆದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ. ಬಸವಣ್ಣನವರು ಅಂತರಂಗ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದರು.
೩. “ಎನಗಿಂತ ಕಿರಿಯರಿಲ್ಲ” ಎಂದವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ನಾವು: ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಮಾನತೆ ಸಾರಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಕಿರಿಯರೆಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಇಂದು ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳು ಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ತಾವು ಹಿರಿಯರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪಾದಪೂಜೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಶರಣರ ವಿನಯಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಶರಣ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭಕ್ತರೂ ಸಮಾನರು. ಅಲ್ಲಿ ಮೇಲು-ಕೀಳಿನ ಭೇದವಿಲ್ಲ.
೪. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಭಾವ ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕತೆ ಮುಖ್ಯ: ಇದು ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಯುಗ. ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕಾದ ಕಾಲ. 12ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲೇ ಕ್ರಾಂತಿ ಮಾಡಿದ ಬಸವಣ್ಣನವರ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುವವರು, ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ವಿಷಾದನೀಯ.
ಕೊನೆಯ ಮಾತು: “ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಲಿಂಗವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅನ್ಯರ ಪಾದಕ್ಕೆ ಅಲೆಯಬೇಡಿ. ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಜ್ಞಾನ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ; ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ದೇವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವರ ಪಾದಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಡಿ. ಬಸವಣ್ಣನವರ ‘ವೈಚಾರಿಕತೆ’ ಮತ್ತು ‘ಅರಿವೇ ಗುರು’ ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದೇ ಲಿಂಗಾಯತರು ಬಸವಣ್ಣನವರಿಗೆ ನೀಡಬಹುದಾದ ನಿಜವಾದ ಗೌರವ.”
(ಸಂಗ್ರಹ)